HET ZOUT DER AARDE.

Ik ben helemaal geen specialist in de materie, maar het gebruik van zout (of soda) als 'opdampglazuur' heeft me altijd erg gefascineerd.
De techniek verschijnt progressief in de gebieden rond de Rijn gedurende de 15° en 16° eeuw. Onderzoek van de oppervlaktestructuren tonen dat de natuurlijke asglazuren, meestal rijk aan Kalium, en veroorzaakt door de afzettingen van vliegassen in de houtovens, die dan uitsmelten op hoge temperaturen, meer en meer worden vervangen door een glazuur dat voornamelijk natrium als smeltmiddel bevat.

Het is moeilijk in te schatten of die vernieuwing veroorzaakt is door toeval, gebruik van hout dat gedrenkt werd in zoutoplossingen, ervaring, intuitie.., maar het is ongetwijfeld een Europese keramische innovatie. (De eerste Oosterse zoutoven schijnt gebouwd te zijn door Hamada in 1952 in Mashiko, Japan.)

Voor wie van een klein beetje scheikunde houdt: zoutglazuur is het resultaat van de inwerking van natriumdampen op een klei (Al203. SiO2), wat uiteindelijk een natrium-aluminiumsilicaat oplevert waarvan de formule zowat varieert tussen Na2O. 0,5 Al2O3.2,8 SiO2 en Na2O.Al2O3.5,5SiO2.
Het natrium uit de zoutformule (NaCl) vormt sodadampen op hoge temperaturen (meer dan 1100°C) in aanwezigheid van waterdampen volgens de formule 2NaCl + H2O = 2HCl (zoutzuur) + NaOH (soda).
De reactie veronderstelt dus hogere temperaturen én aanwezigheid van waterdampen, twee condities die op natuurlijke wijze aanwezig zijn op het einde van 'houtstook-procedures' op steengoedtemperaturen. Ondervinding heeft geleerd dat in gasovens het noodzakelijk is om water toe te voegen (wat meestal gebeurt door zoutoplossingen in water in te spuiten, en dat een zelfde werkwijze ook in houtovens de resultaten aanzienlijk kan verbeteren.

Ook de soorten gebruikte klei (of engobes) als ondergrond kunnen een belangrijke rol spelen: steengoedkleien waarbij de verhouding tussen het Aluminiumgehalte en het siliciumgehalte zich situeert tussen 1/3 tot 1/5 laten zich gemakkelijk 'glazuren', terwijl harde porseleinsoorten met hogere aluminiumwaarden dat veel minder toelaten.

Uiteraard zullen ook de oxides die aanwezig zijn in het kleioppervlak een invloed uitoefenen op de kleuren en het uitzicht van het glazuur; CaO en MgO neigen naar iets meer gele tinten én matter uitzicht, ijzer kan amber , beige, roest tot bruintinten geven naargelang de aanwezige percentages en wanneer er na 'het zouten' een oxiderende atmosfeer wordt gecreëerd, of naar meer grijsblauwe tinten wanneer er ook reductie wordt aangehouden tijdens het afkoelen.

Soms worden kleine hoeveelheden borax (max 10%) toegevoegd aan het zout om de glans te verhogen en de temperatuur van het 'zoutproces' wat te verlagen.
Wanneer men het zoutproces kan toepassen wanneer de klei nog een lichte mate van porositeit vertoont verkrijgt men vaak een meer homogeen uitzicht, terwijl een laat uitgevoerd zoutproces op een volledig dichtgesinterde scherf eerder de typische 'sinaasappel huid' laat zien.

Het grote nadeel van het gebruik van zoutglazuren is de veroorzaakte vervuiling die ontstaat door het vrijkomen van corrosieve gassen rijk aan zoutzuurverbindingen. Tegenwoordig wordt veelal gewerkt met natriumcarbonaat of bicarbonaat, wat gelijkaardige, niet giftige, maar niet geheel identieke effecten oplevert.

Vermits de 'natrium alumininiumsilicaatverbindingen' ook zullen ontstaan op de wanden van de oven, en alle ander refractaire stapelmateriaal dat zich in de oven bevindt, zullen ook in volgende stoken, zelfs wanneer géén extra zout of soda worden toegevoegd er steeds bij de hoge temperaturen een aantal dampen weer vrijkomen die hun invloed zullen hebben op de stukken (en glazuren) die zich in de oven bevinden.

Iedereen zal bij ons wel de grijsblauw gekleurde potten, kannen, mosterdpotjes, bierpotten.. enz. kennen met de typische cobaltdecoraties, te vinden in grootmoeders kelder, of op brocantemarktjes. Je vindt daarnaast ook een aantal keramisten die met héél uitgesproken vormen en technieken in combinatie met zout-of sodaglazuren een heel eigen stijl en signatuur hebben ontwikkeld.
Maar niet alles in één keertje niewaar. In afwachting van een vervolg, of een aansluitend artikel kan je wellicht zelf al eens hier en daar op het internet gaan rondstruinen.